Przez lata ADHD uchodziło za problem, z którego się wyrasta. Dziś wiemy, że u większości osób część trudności utrzymuje się w dorosłości – zmienia się tylko ich forma. Szacuje się, że dotyczy to około 2,5–4,5% dorosłych. Dorosły rzadko „biega po ścianach". Jego ADHD częściej wygląda jak przewlekłe zmęczenie, chaos w papierach i poczucie, że na ten sam efekt trzeba włożyć dwa razy więcej wysiłku niż inni.
Trzy obszary objawów
U każdego objawy wyglądają inaczej. U jednej osoby na pierwszy plan wychodzą trudności z uwagą, u innej impulsywność.
1. Uwaga
- Rozpraszanie się i „odpływanie" w trakcie rozmowy albo czytania
- Odkładanie zadań, które wymagają dłuższego skupienia
- Gubienie rzeczy, zapominanie o terminach i spotkaniach
- Trudność z dokończeniem tego, co się zaczęło
I coś, co na pierwszy rzut oka wygląda odwrotnie: hiperfokus. Zdolność do przepadnięcia w czymś ciekawym na wiele godzin, bez jedzenia, bez odbierania telefonu, bez zauważenia, że zrobiło się ciemno. To nie zaprzecza ADHD – to pokazuje, na czym polega problem: uwagą trudno kierować. Nie chodzi o to, że jest jej za mało.
2. Nadruchliwość, która przenosi się do środka
U dorosłych zewnętrzna ruchliwość zwykle słabnie, a jej miejsce zajmuje wewnętrzny niepokój:
- napięcie, którego nie da się rozładować,
- trudność z odpoczynkiem,
- gadatliwość, przerywanie innym,
- potrzeba ciągłego zajęcia, robienia kilku rzeczy naraz.
Dlatego ktoś, kto spokojnie siedzi przez całą konsultację, wcale nie wyklucza tym ADHD.
3. Impulsywność
- Decyzje podjęte pod wpływem chwili – zakupowe, zawodowe, relacyjne
- Trudność z czekaniem
- Reakcje emocjonalne szybsze i mocniejsze, niż wymaga tego sytuacja
To nie tylko uwaga – to też emocje
Przez lata emocje traktowano w ADHD jako dodatek. Ostatnia dekada badań to zmieniła: trudność z regulacją emocji jest dziś uznawana za jeden z rdzennych elementów obrazu klinicznego, nie za skutek uboczny.
W praktyce brzmi to tak: intensywne przeżywanie, złość, która przychodzi i mija w kilka minut, nastrój zmieniający się w ciągu dnia kilka razy. Silne przeżywanie krytyki – nawet drobna uwaga potrafi zostać w głowie na tydzień.
Do tego dochodzą skutki lat funkcjonowania bez diagnozy. Kiedy przez dwadzieścia lat słyszysz, że jesteś leniwy, nieodpowiedzialny i „mógłbyś się bardziej postarać", w końcu zaczynasz w to wierzyć. Badania konsekwentnie pokazują niższą samoocenę u dorosłych z ADHD – i to, że praca psychoterapeutyczna potrafi to odwrócić.
Warto przy tym pamiętać, że te same objawy mogą wynikać z depresji, zaburzeń lękowych, problemów ze snem czy tarczycy. Odróżnienie ich to zadanie diagnostyczne.
Kiedy warto rozważyć diagnozę?
Pojedyncze objawy miewa każdy. O ADHD myślimy, gdy trudności:
- mają korzenie już w dzieciństwie – kryteria diagnostyczne wymagają obecności części objawów przed 12. rokiem życia,
- pojawiają się w różnych obszarach życia: w pracy, w domu, w relacjach,
- realnie utrudniają codzienne funkcjonowanie, a nie tylko bywają uciążliwe.
Ta pierwsza przesłanka bywa trudna do sprawdzenia. Pamięć o własnym dzieciństwie jest zawodna, a osoby zdolne, które radziły sobie w szkole mimo trudności, często dopiero jako dorosłe zauważają, ile je to kosztowało. Dlatego pomagają świadectwa szkolne, wspomnienia rodziców, stare zeszyty.
Sama diagnoza to proces, nie jeden test. Obejmuje szczegółowy wywiad o historii życia i narzędzia ustrukturyzowane, takie jak np. DIVA-5. W Polsce rozpoznanie ADHD stawia lekarz psychiatra; psycholog przeprowadza diagnozę psychologiczną i przygotowuje opinię, która jest dla lekarza podstawą.
Jeśli rozpoznajesz u siebie część tych trudności, to dobry powód, żeby porozmawiać ze specjalistą.
Źródła
- American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.).
- Beheshti, A., Chavanon, M.-L., & Christiansen, H. (2020). Emotion dysregulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis. BMC Psychiatry, 20, 120.
- Cook, J., i in. (2014). The self-esteem of adults diagnosed with ADHD: A systematic review of the literature. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 6(4), 249–268.
- Faraone, S. V., Biederman, J., & Mick, E. (2006). The age-dependent decline of attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis of follow-up studies. Psychological Medicine, 36(2), 159–165.
- Kooij, J. J. S., i in. (2019). Updated European Consensus Statement on diagnosis and treatment of adult ADHD. European Psychiatry, 56, 14–34.
- Song, P., i in. (2021). The prevalence of adult ADHD: A global systematic review and meta-analysis. Journal of Global Health, 11, 04009.